Кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Москваныҥ ӧйиле 00 саат 00 минутта Нагорный Карабахта армян ла азербайджан калыктар ортодо ӧткӧн јуу-согуш токтоп, алты-јети кӱнге амыр-энчӱ болды. Азербайджан ла Армян республикалар ортодо јуу-чактыҥ мынайда токтогонында Россия Федерациязыныҥ президенти Владимир Путинниҥ камааны сӱреен јаан. Ого ондор јылдарга улалып келген оҥдошпосты, согушты, јууны, чакты токтодорго јеҥил болбогоны јарт. Телекейде эҥ тыҥ кайулардыҥ бирӱзи деп чотолгон американ кайучылдар да оҥдонбой калгандар. Бир ле кӧргӱлезе, а) Баку (Азербайджан) ла Анкара (Турция) Нагорный Карабахты кожо јайымдаар болуп колдоҥ тудужып койгондор; б) Владимир Путин (Россия Федерациязы) Нагорный Карабах тӧӧн черӱзин кийдирип койгон; в) Владимир Путин (Россия Федерациязы) ле Реджеп Тайып Эрдоган (Турция) Нагорный Карабахла колбулу јӧптӧжӱниҥ ӱстине кандый эрмек-куучындар ӧткӱргилегени, кандый эп-јӧпкӧ келгилгени јарты јок... 

 

СССР-ды јайрадышка экелген эҥ јаан шылтактардыҥ тоозына калыктар ортодогы оҥдошпосторды јолду кийдиредилер. Нагорный Карабахты алзабыс, СССР-да бу эҥ баштапкы этнический оҥдошпос болгон. 1988 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде Азербайджан ССР-да јуртап турган армяндардыҥ Нагорно-Карабахский автоном облазыныҥ ла Шаумяновский районныҥ албаты депутаттары Армян ССР-дыҥ Ӱстиги Соведине Нагорно-Карабахский автоном областьты ла ого коштой турган Шаумяновский районды Азербайджанский ССР-даҥ чыгарып, Армянский ССР-га кийдирзин деп баштангандар. Јети кӱннеҥ Азербайджан ССР-дыҥ Сумгаит калазында азербайджандар ла армяндар ортодо баштапкы согуштар башталган. Мыныҥ ла кийнинде Азербайджанда азербайджандар армяндарды согуп, ӧлтӱрип, ар-јӧӧжӧзин блаагылаган болзо, Арменияда армяндар азербайджандарды согуп, ӧлтӱрип, ар-јӧӧжӧзин блаагылагандар. Анайып, Арменияныҥ азербайджандары Азербайджан јаар качкандар, а Азербайджанныҥ армяндары Армения јаар качкандар. Бу ӧйдӧ Азербайджанда 390 муҥ армян, Арменияда 85 муҥ азербайджан јуртагылаган болгон. 1989 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 1-чи кӱнинде Армянский ССР-дыҥ Ӱстиги Соведи ле Нагорно-Карабахский автоном областьтыҥ национальный соведи Нагорно-Карабахский автоном область Армянский ССР-га кирип јатканы керегинде јӧп јарадарда, Нагорный Карабахта армяндар ла азербайджандар чук јуртаган јурттар бой-бойлорыла јуулашкылап баштагандар. Бир канча ӧйдӧҥ Нагорный Карабахта армяндардыҥ јайым республиказын тӧзӧӧри армяндардыҥ телекейлик национальный идеязы боло берген. Јаҥыс ла СССР-дыҥ эмес, а Европаныҥ ороондорыныҥ, США-ныҥ армяндары бойлорыныҥ кӱӱндериле Нагорный Карабахка келип, партизанский јууларда турушкандар. Карабахта армяндар ла азербайджандар ортодо партизанский јуу 1993 јылга јетире ӧткӧн, а бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 7-чи кӱнинеҥ ала 1994 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнине јетире Азербайджан ла Армян республикалар, эки ороон окылу јуулашкандар. Бу коркышту јууда јеҥӱни армяндар алгандар. 1993 јылдыҥ кӱзинде керектер чек кӱч боло берерде, Азербайджанныҥ президенти Гейдар Алиев Россия Федерациязыныҥ президенти Борис Ельцинге туштап, Карабахтыҥ салымын јуу-согуш ажыра эмес, а политический эп-сӱмелерле, јӧптӧжӱлерле аайлаарга турганын угускан. Јаан удабай Москвада Азербайджанныҥ јаҥдары ла Нагорный Карабахтыҥ јаҥдары ортодо эрмек-куучындар ӧткӱрилип баштаган. 1994 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 5-чи кӱнинде СНГ-ныҥ Межпарламентский Ассамблеязыныҥ, Кыргызтстанныҥ парламентиниҥ, Россия Федерациязыныҥ Федерал Јууныныҥ ла тыш керектер аайынча министерствозыныҥ баштаҥкайыла Азербайджанныҥ Милли Меджлисиниҥ, Арменияныҥ ла Нагорный Карабахтыҥ Ӱстиги Советтериниҥ турчылары туштажып, кӱӱк айдыҥ 8-чи ле 9-чы кӱндериниҥ тӱнинде јуу-чакты токтодоры аайынча Бишкекский протоколго кол салгандар. А Россия Федерациязыныҥ президентиниҥ Нагорный Карабахтагы чыгартулу кижизи Владимир Казимировтыҥ јазаган "Соглашение о бессрочном прекращении огня" деп адалган документке колдорын кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Азербайджанныҥ коруланар министри Мамедрафи Мамедов, кӱӱк айдыҥ 10-чы кӱнинде Арменияныҥ коруланар министри Серж Саргсян, кӱӱк айдыҥ 11-чи кӱнинде Нагорный Карабахтыҥ черӱзиниҥ командующийи Самвел Бабаян салгандар. Бу "Соглашение" кӱӱк айдыҥ 12-чи кӱнинеҥ ала иштеп баштаган.
Владимир Казимировтыҥ јазаган јӧптӧжӱзиле а) Нагорный Карабахта јуу-согуш токтодылган; б) Нагорный Карабах "республика" деп адалып, Азербайджаннаҥ де-факто айрылган; в) Нагорно-Карабахский Республикага алдындагы Нагорно-Карабахский автоном областьтыҥ јериниҥ 92,5 проценти кирген. Мыныҥ ӱстине Нагорно-Карабахский Республикада "зона безопасности" деп адалган јерлерге Азербайджан Республиканыҥ беш районы бӱткӱлинче (Кельбаджарский, Лачинский, Кубатлинский, Джебраильский, Зангеланский райондор) ле эки район кезектей (Агдамский ле Физулинский райондор) киргендер; г) Армян Республикага беш азербайджан эксклав (грек ле латин сӧстӧрдӧҥ турган "эксклав" орус тилге "несуверенный регион, отделенный от основной территории страны и окруженный другими государствами (одним или несколькими)" деп кӧчӱрилет) јурттар (Нахичевань Автоном Республиканыҥ Кярки јурты ла Газахский районныҥ Верхняя Аскипара, Нижняя Аскипара, Бархударлы ла Софулу јурттары) кирген; д) Азербайджан Республикага Нагорно-Карабахский Республиканыҥ Мартунинский, Мартакертский райондорыныҥ ла Шаумяновский районныҥ кезектей јерлери, Ханларский районныҥ "геташенский подрайоны" ла Армян Республиканыҥ Арцвашен эксклавы кирген.
1993-1994 јылдарда ООН-ныҥ Јеткер болдыртпазы аайынча соведи Армян Республикага черӱзин Нагорный Карабахтаҥ чыгарзын ла "зона безопасности" деп адалган јерлерди Азербайджан Республикага јандырзын деген ууламјылу 4 резолюция (822, 853, 874 ле 884 номерлӱ резолюциялар) јарлаган. Је Армения ООН-ныҥ бир де резолюциязын бӱдӱрбеген. Јирме алты јылга Арменияга ООН-ныҥ резолюцияларын бӱдӱрзин деп јӱстер тоолу политиктер ле башкараачылар баштанган. Темдектезе, Россия Федерациязыныҥ Башкарузыныҥ председатели болгон Евгений Примаков Арменияныҥ президенти болгон Левон Тер-Петросянга "Мы договорились с Европой и США. Предлагаем вам вернуть Азербайджану захваченные районы, взамен на это Азербайджан признает собственно "армянскую" часть Карабаха... Азербайджан умеет работать и ждать. Ресурсы у них есть. Пройдет 10, 20, 30 лет, они наберут силы и заберут у вас все" деп айткан ӧйлӧр болгон... Јӱрӱмде Примаковтыҥ айтканынча ла болуп калды. 2020 јылдыҥ сыгын айыныҥ 27-чи кӱнинде Азербайджан ла Армян республикалар ортодо Нагорный Карабах учун ээчий јуу-согуш башталып, 44 кӱнниҥ бажында Россия Федерациязыныҥ президенти Владимир Путин Азербайджанды јуулап алган јерлерине токтозын, а Арменияны кӱчӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде Кельбаджарский районды, кӱчӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде Агдамский районды, јаҥар айдыҥ 1-чи кӱнинде Лачинский районды ла Газахский районныҥ Верхняя Аскипара, Нижняя Аскипара, Бархударлы, Софулу јурттарын Азербайджанга јандырзын деп сӧскӧ кийдирген. Мыныҥ ӱстине эки ороон јуу-согуштарда ӧлгӧн лӧ олјого кирген јуучылдарын бой-бойлорына берижери ле Азербайджанда армяндарга Лачинский коридор, Арменияда азербайджандарга Нахичевань автоном республикала чике колбу тудар коридор ачарын јӧптӧшкӧндӧр. Азербайджан бойына мындый јарамыкту јӧпкӧ јакшы јуулашканы учун јединген. Азербайджан элдеҥ ле озо Турцияла ук-тукумы, тили, кудай јаҥы бирлик болгонын темдектеген, эки ороонныҥ президенттери Ильхам Алиев ле Реджеп Тайып Эрдоган "бир калык – эки ороон" деген политический лозунг јарлагылаган. Мындый јӧптӧжӱниҥ кийнинде Турцияныҥ јуу-јеспели ле јуучылдары Нагорный Карабах учун ачык-јарык турушкан. Азербайджан јаҥы ӧйдиҥ, јаҥы јуулардыҥ јаҥы технологияларын, анчада ла кижи јогынаҥ учар беспилотниктерди тузаланып, Арменияныҥ јуу-јеспелин ле јуучылдарын аайы-бажы јок адып, кырып, 26 јылга блаадып алган јерлерин 44 кӱнге јандырып алган. Азербайджандар Россия Федерациязы ла Армян Республиканыҥ президенттериниҥ (Владимир Путин ле Никол Пашинян) бой-бойлорыла јарашпай тургандарын эптӱ тузалангандар. Бӱгӱн Никол Пашинянды ороонныҥ оппозициязы Арменияныҥ башчызынаҥ јайымдап ийери сӱрекей јаан.
Элбеде алала, тереҥжиде кӧрзӧ, бӱгӱн Нагорный Карабахта Россияныҥ ла Турцияныҥ јилбӱлери тыҥ бириккени билдирет. Владимир Путин ле Реджеп Тайып Эрдоган США-ны, Европейский Союзты ла Иранды Нагорный Карабахтаҥ ылтам ырадып, бойлорыныҥ черӱлерин керектӱ јерлерге кийдирип алгандар. Россия ла Турция кандый јажытту јӧптӧжӱлер ӧткӱрип турганы кемге де јарт эмес. Булар экӱниҥ јажытту јӧптӧжӱлеринде Израильдиҥ камааны бары сезилет. Азербайджан Арменияны јаҥыс ла Турцияныҥ беспилотниктериле оодо сокпогон. Олор јуу-согуштарда Израильдиҥ беспилотниктерин тыҥ тузалангандар. Экинчизинде, Армения ажыра "Нахичевань – Азербайджан" деген коридор ачылары Иран ла Армения ортодо кыйуны јабыларына экелер. Бу эки ороон ортодо кыйуны Россия Федерациязыныҥ пограничниктери корулаар. Бӱгӱн Турция Нахичевань ажыра Баку дӧӧн темир јол тударга јат. Россия Федерациязыныҥ эҥ јаан еврейин, Владимир Жириновский алзабыс, ол, баштапкызында, Арменияны Россия Федерациязына кирзин деп баштанат. Экинчизинде, Турциядаҥ коркып турганын јетирет. Оныҥ айтканыла, бӱгӱн турок јуучылдар НАТО-ныҥ эҥ артык јуучылдары деп чотолот. Бӱгӱн Турция Азербайджанла биригип, Улу Туранды тӧзӧӧргӧ јат. Бӱгӱн Турцияныҥ јуучыл училищелеринде Азербайджанныҥ, Туркменияныҥ, Узбекстанныҥ, Казахстанныҥ, Кыргызстанныҥ јуучылдары тӱрк тилле ӱренедилер. Телекейде тӱрк тилле бӱгӱн 200 миллион кижилер эрмектежет. Красноярский крайда озогы орхоно-енисейский тӱрк бичик бар. Бӱгӱн тӱрктер ол бичиктерине тайанып, тӱрк тилдӱ калыктардыҥ ла ороондордыҥ элин тӧзӧӧргӧ јат. 10 миллион јуучылду тӱрк черӱ тӧзӧлип, Китайдыҥ Туркестанына табарарга јат. Бот, олордыҥ чаҥкыр амадузы Китайды јуулаары ла јоголторы болуп јат. Бир јанынаҥ, Владимир Жириновскийдиҥ айтканында, анчада ла бирлик тӱрк тил јанынаҥ јетиргенинде чын неме бар. Ол ло туроктор ло азербайджандары алзабыс, олор ӧгӱс тӱрктердеҥ таркаганды јарт. Ӧгӱс тӱрктер орто чакта Тӧс Азияныҥ ла Моҥолдыҥ чӧлдӧринде јуртагандар. Ӧгӱс тӱрктер ле тӱркмендер Кичӱ Азияны јуулап, ондогы грек ле ӧскӧ дӧ калыктарла биригерде, туроктор, перс ле ӧскӧ дӧ калыктарла биригерде, азербайджандар таркагандар. Туроктор, азербайджандар ла тӱркмендер ӧгӱс тӱрк тилле эрмектежедилер.
1917 јылдыҥ кочкор айында буржуазно-демократический революция болуп, Российский Империя јайрадыларда, кӱчӱрген айдыҥ 27-чи кӱнинде Ташкентте мусульмандардыҥ текши туркестанский тӧртинчи Курултайы иштеп, "Туркистон мухториати" (Туркестанская автономия) јаҥы ороон тӧзӧлгӧнин јарлаган. 1918 јылдыҥ чаган айыныҥ 30-чы кӱнинде Россия Республиказында јаҥды колго алган большевиктер тӱрктердиҥ автономиязын јоголторго Ташкент јаар ишмекчилердиҥ ле крестьяндардыҥ Кызыл черӱзин, ол тоодо армяндардыҥ "Дашнакцутюн" партиязыныҥ јуучыл отрядтарын ийген. Олор ӱч кӱнниҥ туркунына Ташкентти јуулап, "Туркистон мухториати" ороонныҥ ордына Туркестанский Советский Республика тӧзӧгӧндӧр. Кийнинде Туркестанский Советский Республикадаҥ Бухарский ле Хорезмский ССР-лар айрылып барган. 1924 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде ЦК РКП(б)-ныҥ Политбюрозы "О национальном размежевании республик Средней Азии" деп постановление јарадып, Тӧс Азияда јаткан тӱрктерди союзный ла автоном республикаларга бӧлиген. СССР-да јуртаган тӱрктер бирлик тилин корып аларга кандый иштер ӧткӱргилегендерин шиҥдезебис, 1920 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде Азербайджанныҥ просвещение аайынча албаты комиссариады тӱрк алфавитке латинский графика кийдирери аайынча постановление јараткан. 1926 јылдыҥ кочкор айыныҥ учында ла тулаан айыныҥ бажында Бакуда баштапкы тюркологический съезд јуулып, тӱрк калыктардыҥ турчылары Ленинградтыҥ ла Москваныҥ тюркологторыла кожо Азербайджанныҥ тӱрк алфавитке латинский графика кийдирери аайынча ченемелин СССР-дыҥ ӧскӧ дӧ союзный ла автоном республикаларына, автоном областьтарына таркадарын јараткан. Мындый ишти бӱдӱрерге "Всесоюзный центральный комитет нового тюркского алфавита" деп адалган орган тӧзӧлип, текши тооло 34 таныктаҥ турган унифицированный јаҥы тӱрк алфавит тургузар иш башталган. 1930 јылдыҥ чаган айыныҥ 14-чи кӱнинде СССР-дыҥ Наркомпросыныҥ Главнауказында орус бичикти латиницага кӧчӱрери аайынча подкомиссия иштеп баштаган. Олор орус алфавитти "идеологически чуждый социалистическому строительству форма графики", "пережиток графики самодержавного гнета, миссионерской пропаганды, великорусского национал-шовинизма и насильственной русификации" деп јартап, латиницаны "алфавит на международной латинской основе укрепит и разовьет единение пролетариата СССР с пролетариатом Запада и Востока (например, изучение русского языка пролетариатом и трудящимися массами Запада и обратно) и наши дружественные отношения со вступившими на путь самостоятельного развития странами Востока, которые перешли (Турция) или имеют тенденцию к переходу на латинский алфавит (Персия, Монголия и прочие)" деп јарлагандар. Бу ла айдыҥ 25-чи кӱнинде Иосиф Сталин Главнаукага орус алфавиттиҥ латинизациязын токтотсын деп јакылта берген. Эҥ јаан большевиктиҥ латинизацияныҥ ордына кириллизация ӧткӱрери аайынча јакылтазын "серьезным аргументом против латиницы стало резкое ухудшение отношений с Турцией; поскольку тюркские языки пользовались алфавитом на основе латиницы, этот фактор стал рассматриваться как возможность политического влияния Турции на тюркские народы СССР" деп јартагандар.
1975 јылда казах поэт ле билимчи Олжас Сулейменов "Аз и Я. Книга благонамеренного читателя" деп бичигин кепке базарда, бир јылдаҥ Москвада СССР-дыҥ Билимдер Академиязында ла Алма-Атада Казахстанныҥ компартиязыныҥ тӧс комитединиҥ бюрозында бу бичикке учурлалган окылу јуундар ӧткӱрилип, билимчилер де, партиецтер де оныҥ ижин "Сулейменов, смешав патриотизм с национализмом, исказил исторические факты", "что проявилось в тенденциозном преувеличении роли тюркских народов и в ничем не оправданном принижении роли Руси и русских в развитии мировой культуры и истории", "Сулейменов проявил "политическую неуместность использования – без всяких объяснений и оценок – чуждой нам, интернационалистам, фразеологии и символики в отношении" "исторической миссии" еврейского народа", "основная идея Сулейменова – выявление в "Слове" обширных пластов тюркской (половецкой) лексики и целых тюркских фраз, в дальнейшем якобы скалькированных на русский или искаженных при переписывании в XVI веке. По Сулейменову, изначально "Слово о полку Игореве" представляло собой фактически двуязычный текст, где автор свободно переходил с одного языка на другой", "Аз и Я. Книга благонамеренного читателя" – это "вылазка националистического, пантюркистского характера" деп јарлагылап, бичикти бастыра магазиндердеҥ ле библиотекалардаҥ алып, ӧртӧткӧндӧр.

С. Танытпасов

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 0.00 (0 голосов)