Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Јеҥӱзин темдектеген јуучыл парадтарды алзабыс, 1945 јылда тӧрт парад ӧткӱрилген эмтир. Баштапкы парад кӱӱк айдыҥ 4-чи кӱнинде Берлинде Бранденбургский каалганыҥ тепсеҥинде ӧткӧн, ондо совет черӱчилдер турушкандар, экинчи парад кичӱ изӱ айдыҥ 24-чи кӱнинде Москвада Кызыл тепсеҥде ӧткӧн, ондо база совет черӱчилдер турушкандар. Бу парадтар СССР Германияны јеҥгенине учурлалган болгон. Ӱчинчи парад сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде база Берлинде, база Бранденбургский каалганыҥ тепсеҥинде ӧткӧн, ондо СССР, Франция, Великобритания ла США-ныҥ Берлиндеги гарнизондорыныҥ черӱчилдери турушкандар, бу парад II телекейлик јууда союзный государстволор Германияны јеҥгенине учурлалган болгон. СССР Японияны јеҥгенине учурлалган тӧртинчи парад сыгын айдыҥ 16-чы кӱнинде Харбинде (Китай) ӧткӧн, ондо совет черӱчилдер турушкандар. Онойдо ок 1945 јылда кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱни Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны јеҥген байрам, сыгын айдыҥ 3-чи кӱни II телекейлик јууны јеҥген байрам деп окылу јӧптӧлгӧн… 

 

Је генералиссимус Сталинге Јеҥӱни темдектеери, байрам ӧткӱрери керек јок болгон. Ого, байла, 1941-1945 јылдарда эткен јастыралары учун уйатту, эби јок болгон... 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 24-чи кӱнинде Јаан Кремлевский ӧргӧӧниҥ Георгиевский залында Кызыл Черӱниҥ командующийлерине ӧткӱрген кӱндӱ-кӱрееде калаҥы Сталин калганчы 25-чи чӧӧчӧйди кӧдӱрип, "Иной другой народ мог сказать: вы не оправдали наших надежд, мы поставим другое правительство, которое заключит мир с Германией и обеспечит нам покой. Это могло случиться, имейте в виду. Но русский народ на это не пошел, русский народ не пошел на компромисс, он оказал безграничное доверие нашему правительству. Повторяю, у нас были ошибки, первые два года наша армия вынуждена была отступать, выходило так, что не овладели событиями, не совладали с создавшимся положением. Однако русский народ верил, терпел, выжидал и надеялся, что мы все-таки с событиями справимся" деп тегин айтпаган болбой? Эрӱӱл баштагы санаа эзирик тилдеҥ чыгат эмес пе? II телекейлик јууныҥ јеҥӱзи кӧдӱриҥилӱ айалгада бир ле катап, 1946 јылдыҥ сыгын айыныҥ 3-чи кӱнинде темдектелген, оноҥ бу байрам араайынаҥ ундылган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууны јеҥген байрам дезе, 1947 јылда амыраар эмес, а иштеер кӱн болуп калган. Генералиссимус Сталинге кӧрӧ, маршал Брежнев Јеҥӱниҥ кӱнин, байрамын, карын да, кӧдӱрген, бойын да ундыбаган. Ол 1965 јылда Улу Јеҥӱниҥ 20 јылдыгында Москвада Кызыл тепсеҥде јуучыл парад ӧткӱрип, Јеҥӱниҥ байрамын ойто амыраар кӱн эткен ле 1966, 1976, 1978, 1981 јылдарда Советский Союзтыҥ геройы ат-нерелерле 1978 јылда "Победа" орденле кайралдаткан, јуулашканы керегинде "Малая земля" деп бичик "бичиген". Михаил Горбачев ээчий јуучыл парадтарды 1985 ле 1990 јылдарда Улу Јеҥӱниҥ 40 лӧ 45 юбилейлик јылдарына учурлап ӧткӱрген. Нӧкӧр Горбачев 1985 јылда КПСС-тыҥ Тӧс комитединиҥ генеральный качызына, 1990 јылда СССР-дыҥ президентине јаҥы ла тудулган туштары болгон.
СССР јайрадылып, Россия Федерациязы јайым ороон боло берерде, баштапкы јуучыл парад 1995 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 9-чы кӱнинде Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 50 јылдыгына учурлай Москвада Кызыл тепсеҥде ветерандарла, Поклонный кырда Москвадагы гарнизонныҥ јуучыл техниказыла ӧткӱрилген. Бу ла кӱӱк айдыҥ 19-чы кӱнинде «Об увековечении Победы советского народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» федерал јасак јарадылган. Јаҥы јасакта Улу Јеҥӱниҥ байрамына учурлаган јуучыл парадтар јылдыҥ ла ӧткӱрилери темдектелген. Россия Федерациязыныҥ баштапкы президенти Борис Ельцин ол тушта коркышту кӱч айалгада болгон. Ол 1994 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики", јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде "О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики" деп адалган указтар чыгарып, Чечен јерине черӱ кийдиреле, јеҥӱ алып болбой турган ӧй. Улу Јеҥӱниҥ байрамында јылдыҥ ла јуучыл парадтар ӧткӱрери ого кажы ла јуучылдыҥ ла текши черӱниҥ јеҥер санаа-кӱӱнин кӧдӱрерге керек болгон. Верховный главнокомандующий Путин Јеҥӱниҥ кӱндерин, байрамдарын тузаланарга база албаданат. 2015 јылда Улу Јеҥӱниҥ юбилейлик 70 јылдык јуучыл парадына ӧскӧ ороондордыҥ черӱчилдери туружарын јарадып, ол бу парадка сӱреен кӧп ороондордыҥ башчыларын кычырган болгон... Ол 2014 јылда Крым ла Донбасс учун Россияга јарлалган политикалык бойкотты ло экономикалык санкцияларды чечер аргалар бедиреген. Је Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу туузылганыныҥ 70 јылдыгына кычырылган башчылардаҥ кӧдӱриҥилӱ парадка эҥ тоомјылулары - Европалык Совет ле Парламенттиҥ, США-ныҥ, Великобританияныҥ, Германияныҥ, Францияныҥ, Израиль ле Японияныҥ јаандары келбегендер. Быјыл 2020 јылда юбилейлик 75 јылдык јуучыл парадка Путин ол ло башчыларды катаптаҥ кычырып, анчада ла США-ныҥ президенти келерине сӱреен иженген. Је Дональд Трамп арылык-берилик болуп турала, учы-учында Москвага келеринеҥ мойноп ийген. 2015 јылдыҥ парадына келбеген башчылардаҥ "2020 јылдыҥ парадына туружарым" деген чокым сӧзин јӱк ле Францияныҥ президенти Эманюэль Макрон айткан. Кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде болотон јуучыл парадка эҥ јаан согултаны демократиялык ороондордыҥ башчылары эмес, а коронавирус деген југуш оору этти. Баштапкызында, парадка белетениш болуп турарда, бир канча јуучылдар ооруга алдырткандар, экинчизинде, парадка келген улус коронавируска југушпазын деп, парад јарт эмес ӧйгӧ кӧчӱрилген, кӱӱк айдыҥ 9-чы кӱнинде Јеҥӱниҥ байрамында јӱк ле јуучыл авиацияныҥ парады болоры јарадылган.
Бу јуукта кандый да политтехнологтыҥ "тӱӱки – ол литератураныҥ олбузы, журналистика, пропаганда, PR, GR, маркетинг ле оноҥ до ӧскӧзи ошкош олбузы. Тӱӱки, су- литературанаҥ алза, журналистика ла публицистиканыҥ ар-јанында, PR ла пропагандага јуукташ турат" деп бичигенин кычыргам. Улу Јеҥӱниҥ байрамын јаан политиктер канайда тузалангандары эксперттиҥ айтканын јарт керелейт эмес пе? Је ол ок ӧйдӧ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ тӱӱкизине литература, журналистика, пропаганда, PR, GR ла ӧскӧлӧри де ажыра коркышту јаан ајару болордо, коркымчылу боло берет. BMWларына, Mercedesтерине "Можем повторить", "На Берлин" деп лозунг јапшырып турган улусты аайлаарга кӱч. Владимир Путин де "Это трактовать можно по-разному. Советский Союз подвергся очень страшному, ужасному, непростительному нападению со стороны нацистской Германии, мы потеряли 27 миллионов человек, нет ни одной страны мира, которая понесла бы такую утрату. И если туда кто-то посмеет сделать что-то подобное, мы повторим" деп айдынганы бар. Мен сананзам, "мы повторим" деген санаа, кӱӱн – сӱреен јастыра шӱӱлте...
Мениҥ ада-ӧбӧкӧмниҥ, Баладиев Электиҥ, билезинеҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 7 кижи барган: уулдары - Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло уулдарыныҥ уулдары - Попуштыҥ уулы Куртуй, Танытпастыҥ уулы Кулун ла Таныжардыҥ уулы Јажнай. Алтай јаҥла алтай кижи фамилиязын адазыныҥ адыла алынатан учун, Электиҥ баркалары Куртуй, Кулун ла Јажнай фамилияларын Попушев, Танытпасов, Таныжаров деп бичиткендер. Электиҥ јууга барган 4 балазы ла 3 барказынаҥ Алтайына эзен-амыр јангылап келгени экӱ ле (Танытпасов Кулун ла Таныжаров Јажнай) болгон, а арткандары (Танытпас, Таныжар, Байрым, Тош ло Куртуй) сурузы јок јылыйгандар. Јажнай акы 1947 јылда шыркаларынаҥ улам божогон. Алтай Республиканыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорды эзеткен Эземниҥ Бичигинде Электиҥ бала-барказы керегинде беш јетирӱ берилген: "Елеков Танытпас јууга 1942 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 25-чи кӱнинде алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Попушев Иван јууга 1941 јылда алылган, 1943 јылда сурузы јок јылыйган"; "Елеков Байрым јууга 1941 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 12-чи кӱнинде алылган, сурузы јок јылыйган"; "Елеков Пошпой черӱге 1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15-чи кӱнинде алылган, 1945 јылдыҥ кочкор айында сурузы јок јылыйган". Елеков Таныжар керегинде кандый да бичик, суру јок. Ол 1943 јылда Кондепоныҥ (Конский Департамент) аттарын Јаш-Турага (Бийск) айдап јетиреле, оноҥ ары фронтко темир јолло апарган болгон, оноҥ ло сурузы јок јылыйып калган. Ойрот автоном областьты алзабыс, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга текши тооло 42 муҥ 200 кижи барган, олордоҥ 21 муҥ 300 кижи јери-јуртына јанбаган: јууда божогон ло сурузы јок јылыйган. 1940 јылда 282 колхозто 12 муҥ 500 эр кижи иштеген болзо, 1944 јылда колхозтордо эр улустыҥ тоозы 2 муҥ 600 болгон. СССР-ды алзабыс, 1959 јылда болгон тоолалыш 1916-1926 јылдарда чыккан ӱй ле эр улус ортодо дисбаланс 17 миллион кижи болгонын, а демографиялык ӧзӱмге тайанып шиҥделген билим-шиҥжӱ иштер 1946 јылда 20-24 јаштулардаҥ эр улус 34,6, ӱй улус 9; 25-29 јаштулардаҥ эр улус 36,6, ӱй улус 10,6; 30-34 јаштулардаҥ эр улус 37,4, ӱй улус 11; 35-39 јаштулардаҥ эр улус 35,1, ӱй улус 6 проценттерге астаганын илелеген. 40-44 ле 45-49 јашту эр улус 33,8 ле 29,2 проценттерге корогоны јарталган. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда ла II телекейлик јууда болгон "безвозвратный" ла "демографический" дейтен јылыйтулар аайынча эмдиге чокым тоо јок. Бу јылыйтулардыҥ эҥ ас кеми 26-27 миллион кижи, эҥ кӧп кеми 43 миллион 300 муҥ кижи деп чотолот... Мындый јаан коромјыныҥ кийнинде кандый кижи кажы јӱрегиле "Можем повторить", "На Берлин" деп айдар, амадаар? Экинчизинде, эмди јуу болзо, ол ядерный јуу болор, а ядерный јууда кем де јеҥӱ алып болбозын бастыра улус билер.
Јуу дегени не болгонын элдеҥ ле озо јууда турушкан улустаҥ угар керек эмес пе? Адам јуулашканы керегинде бир де куучындабайтан. Быркан јаҥду кижиге кижи ӧлтӱрери кандый јаан килинчек болгонын кижи эмди оҥдоп турбай. Экинчизинде, јарлу бичиичи Виктор Астафьевтиҥ "Не Вы, не я и не армия победили фашизм, а народ наш многострадальный. Это в его крови утопили фашизм, забросали врага трупами", "Помним? Гордимся? Вранье. Ничего мы не помним. Особенно главного. Что гордиться нечем. Только скорбеть" деп айтканы бар. Социалистический иштиҥ геройы, СССР-дыҥ Государственный премиязыныҥ эки катап, РСФСР ла РФ-тыҥ Государственный премиязыныҥ ӱч катап лауреады, адамга, тегин кижиге кӧрӧ, коркыбас болоры јарт. Јаанада алза, Виктор Астафьевти кычыраачылар јаҥыс ла јуу-согушты эзеткен бичиктери учун эмес, а јаҥныҥ улузыла да, тегин албатыла да ӧткӱрген тушташтарда Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде карам-кайрал јогынаҥ айдынганы учун тоойдылар. Ол бойыныҥ калганчы иштеринде јуу керегинде бичиирин "Писать о войне, о любой — задача сверхтяжелая, почти неподъемная. Но писать о войне прошлой, Отечественной, и вовсе труд невероятный, ибо нигде и никогда еще в истории человечества такой страшной и кровопролитной войны не было. Об этой войне столько наврали, так запутали все с нею связанное, что в конце концов война сочиненная затмила войну истинную. Заторами нагромоздилась ложь не только в книгах и трудах по истории прошедшей войны, но и в памяти многих сместилось многое в ту сторону, где война красивше на самом деле происходившей, где сплошной героизм, громкие слова и славословия" деп темдектеген эди…

С.Танытпасов

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 голос)