(Учы, башталганы 19.02.2020 јылда чыккан газетте)

Јетирӱлик агентство REGNUM-ныҥ аналитический редакциязыныҥ шеф-редакторы, философия билимдердиҥ кандидады Юрий Баранчик Россияда бир ле нация, орус нация јадат деген шӱӱлтезин ООН-ныҥ "ороонныҥ культурный (этнический) кыйулары политический кыйуларына келижип турза, ондый ороон национальный (эмезе мононациональный) болор" деген јартамалына ла ороон бир ле нациялу болорго ороонныҥ бир калыгыныҥ кеми текши эл-јонныҥ 2/3 ӱлӱзи эмезе 66,6 проценттеҥ ас эмес болор учурлу деген ээжи-принципке тайанат. Мыныҥ ӱстине ол "национальные республики в составе России – это пережиток советского периода, от которого необходимо самым решительным образом избавляться. Необходимо переходить от федерации к унитарному государству. <...>. В большинстве случаев большую часть населения так называемых национально-государственных образований РФ составляют русские. Например, в Адыгее русских 63,6%, в Республике Алтай 56,6%, в Бурятии 66,1%, в Хакасии 81,7%, в Удмуртии 62,2%, в Карелии 82,2%, в Коми 65,1%, в Мордовии 53,4% и так далее (данные переписи 2010 г.)" деп јетирген...


Орус националисттиҥ мындый бичимели санаа-кӱӱннеҥ кӧрӱм-турумга кӧчӧр јол алынза, бӱгӱнги Россияныҥ нациялык тӧзӧлгӧзи ле федерациялык сайламазы бузулып, орооныс Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылардаҥ да айабас. Господин Баранчик, баштапкызында, ол ло ООН-до 1970 јылдыҥ ӱлӱрген айында јарадылган Декларацияныҥ кажы ла калыктыҥ бойын бойы башкарынар табын јарлаган статьязында "все народы имеют право свободно определять без вмешательства извне свой политический статус и осуществлять свое экономическое, социальное и культурное развитие, и каждое государство обязано уважать это право в соответствии с положениями Устава ООН" деп айдылганын ла ООН-ныҥ ла ӧскӧ дӧ телекейлик биригӱлердиҥ калыктардыҥ табын јартаган документтеринде тун калыктарды (английскийлеп, "indigenous peoples", орустап, "коренные народы") "это народы, которые обитали на определенных землях до прихода туда переселенцев из других мест" деп јартаганын не бичибей турган? Экинчизинде, "Россияда јӱк ле орус нация јадат" деген кубултаны ол Конституцияныҥ кандый бӧлӱгине кийдирерге турган? Конституцияныҥ "Основы Конституционного строя" деп адалган I бажалыгына мындый тӱзедӱни кийдирерге Конституционный Јуун јуурга келижер, преамбулага кийдирейин дезе, преамбула Конституцияныҥ философиялык тӧзӧлгӧзи учун, ого кубулта эдери база ла Конституционный Јуун јуурын некеер...
Господин Баранчикке јазап сананар, шӱӱр керек, је нацияны јайрадары јанынаҥ эмес, а бириктирери јанынаҥ. Онойдо эдерге, баштапкызында, Россия Федерациязы кӧп нациялу эл дегениле јӧпсинип, је ол ок ӧйдӧ орустарды этнос эмес, а нация (эмезе супернация) деп адап, бастырабысты "орус нация" деп јарлаар керек. Орус славян, орус угро-фин. орус тӱрк, орус татар, орус чечен, орус алтай, орус еврей, орус американец болотон тӧзӧлгӧ "русский" деген сӧстиҥ этимологиязы, бӱткени туру. Мында эҥ ле кайкамчылузы бастыра нациялар адалгыштар (еврей, немец, алтаец, казах) болуп, кем деген суракка каруу берет, јаҥыс ла русский јарталгыш болуп, кандый ла кемниҥ деген сурактарга каруу берет. Русский деген эндоэтноним (орустап, самоназвание, алтайлап, албаты бойын аданганы) "русь" деген сӧстӧҥ табылган. А русь деп јебрен славяндар, угрлар ла тӱрктер баштап варягтардыҥ кайыкчыларын, оноҥ князьтыҥ дружинниктерин адагандар. Јебрен скандинав тилдиҥ "руотси" деген сӧзин јебрен славян тилге кӧчӱрзе, ro – "грести", rodher – "гребец" дегени болор. "Повесть временных лет" деп адалган јылбичинтиде "племена, платившие дань варягам, изгнали последних за море, не дали им дани и начали сами у себя владеть и владели дурно, не могли установить внутреннего порядка: встал род на род, начались усобицы. В таких обстоятельствах племена собрались и сказали: "Поищем себе князя, который бы владел нами и судил по праву". Порешивши так, пошли за море к варягам, и сказали им: "Земля наша велика и обильна, а порядка в ней нет: приходите княжить и владеть нами". Собрались три брата с родичами своими, взяли собой русь и пришли, и сел старший, Рюрик, в Новгороде, а другой, Синеус, – на Белоозере, а третий, Трувор, – в Изборске" деп јарт айдылат. Рюрик, Синеус, Труворло кожо келген кайыкчылар суула јорыктабас ӧйлӧрдӧ князьтарыныҥ дружинниктери боло бергендер. Русь деп аданган јалтанбас јуучылдар коруп баштаарда, јербойыныҥ албатызы олорды јакшы кӧрӱп, бойлоры да русь болорго албадангандар. Јуучыл демократияныҥ ӧйинде кӧдӱрилерге, черӱбашчыга, јуртбашчыга, князька ӧзӧргӧ русь јаан арга болгон. "Повесть временных летте" варягтарды алдырткан улустардыҥ ук-тӧстӧри славяндар ла углар болгоны база јарт бичилген. Тӱрктердиҥ торки, печенеги, половцы деген ук-тӧстӧри руська славяндар ла углардыҥ кийнинде киргилегендери јарт. Шак ла бу русь, русский деген сӧстӧрдиҥ этимологиязына тайанып, бӱгӱн Россия Федерациязында јуртап турган бастыра этносторды, нацияларды орустап, "русская супернация", алтайлап, "орус супернация" деген оҥдомолго не экелбес? Россия Федерациязына кирип турган республикалардыҥ тун калыктары бойлорыныҥ республикаларында нациялар болзын, а текши Россияда орус супернацияга кожулзын. Ол тушта орооныс Российский Империя ла СССР чылап качан да јайрадылбас. Кӧп калыкту (этносту), кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлерин теҥ-тай корыыр учурлу. Кижи, этнос, нация ла супернация ортодо эп-јӧп болбозо, ороон јайрадылары јарт. Бастырабыс орус супернация болор јолды туйуктап турган база бир айалга – орооныстыҥ Россия деген ады туру. Россияны Руська эмезе Руссияга кӧчӱрзе, русский деген супернация ордына белен кире берер эди. Русь нениҥ учун Россия боло бергени керегинде санаа-шӱӱлтелер кӧп, олордоҥ чындыкка келижип турган эки версияныҥ баштапкызыла – Русьты Рос деп Византияныҥ гректери адап баштагандар, а Русь дезе, ич ле тыш политикаларында Византияга тӱҥей болорго албаданган, экинчизиле – јайрадылган Русьты јууган, бириктирген уктар "о" таныкты капшай айдар окающий тилдӱ болгондор, олорго Русьты Рось деп айдарга јеҥил болгон.
База кӧп этносту, кӧп нациялу ороонныҥ этнический политиказы кажы ла кижиниҥ, кандый ла калыктыҥ, кандый ла нацияныҥ ла текши супернацияныҥ јилбӱлери теҥ-тай ла эптӱ-јӧптӱ болорго ороон элдеҥ ле озо демократический болор керек. Россия Федерациязында демократия тӧзӧлбӧзӧ, ол Российский Империя ла СССР чылап, јайрадылып каларында јазым јок. 1834-1907 јылдарда јуртаган улу орус билимчи, шӱӱлтечи Дмитрий Менделеев 2000 јылда Россияда орус албатыныҥ тоозы 600 миллион кижи, а 2026 јылда – 1 миллиард кижи болор деп чотогон болгон. 2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ эл-јоныныҥ тоозы 146 миллион 745 муҥ 98 кижи болды. Д.Менделеев нениҥ учун јаан јастырган деп сурак тургуссабыс, каруузы канча миллион кижилер карам-кайрал јогынаҥ кырдыртарын ол билбеген дегени болор. 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында большевиктер јаҥды колго алып, гражданский јуу ачарда, бодоштыра чотолгоныла, 2 500 000 кижи ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи террордоҥ улам ӧлгӧндӧр, 6 000 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ улам ӧлгӧндӧр, 2 000 000 кижи эмиграцияга качкандар. Экинчи телекейлик јууда СССР 6 818 300 јуучылын јуу-согуштарда ӧлтӱркен, 1 850 100 јуучылы олјодоҥ келбеген, тегин албатынаҥ 7 420 400 кижини немецтер ӧнӧтийин ӧлтӱргендер, 2 164 300 кижи Германияда айдуда болуп, кату-кабыр иштеҥ ӧлгӧндӧр, 4 100 000 кижи тородоҥ ло оорулардаҥ ӧлгӧндӧр. Бӱгӱнги Россияда болгон ӧлӱмдерди алзабыс, олордыҥ эҥ ле кӧби 1994-1996/1999-2009 јылдарда Россия Федерациязы ла Чечен Республика Ичкерия ортодо ӧткӧн јууларда болды. Бу јуу-согуштарда Россия јанынаҥ 11 муҥ 42 јуучыл ӧлтӱрткен, 35 муҥ 353 јуучыл шыркалаткан, 1 муҥ 231 јуучыл сурузы јок јылыйган, чечендер јанынаҥ 32 муҥ 391 јуучыл ӧлтӱрткен, 7 муҥга јуук јуучыл шыркалаткан. Тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткен, шыркалаткан ла сурузы јок јылыйганы јанынаҥ кандый да јетирӱ јок. Улу билимчи ле шӱӱлтечи 92 ле јылдыҥ туркунына ороондо мындый јаан ӧлӱмдер болорын кайдаҥ билзин. Мыныҥ ӱстине Баштапкы телекейлик јууда Российский Империяныҥ 7 700 000 јуучылы ӧлтӱрткен ле шыркалардаҥ улам ӧлгӧндӧр, тегин албатынаҥ канча кижи ӧлтӱрткендерин база тыҥ јарлабайдылар. Албаты-јонын мынайда кырдыртып, кырып јаткан ороон демократический эмези јарт.
Конституциябыска эдилип јаткан кубулталарды текшилей алар болзо, јаҥыртылган тӧс јасакка "федерал јерлер" ("федеральные территории") деген оҥдомол кийдирилип јатканы чочыду экелет. Федерал јерлер керегинде кубулта кийдирер баштаҥкайды Тульский областьтыҥ Областной думызыныҥ председатели Сергей Харитонов эткен. Оныҥ јартаганыла федерал јерлердиҥ чыдузын, темдектезе, јуучыл ла стратегический ууламјылу объекттер, темдектезе, космодром "Восточный" ла заповедниктер ле ӧскӧ дӧ аҥылу корулталу јерлер, ол тоодо Байкӧл алар аргалу. Областной спикердиҥ мындый кубултазын эҥ ле озо Федерация Совединиҥ спикери Валентина Матвиенко јӧмӧгӧн. Јаанада алып, тереҥжиде шӱӱзе, бӱгӱнги "федерал јерлер" деген оҥдомол озогы Российский Империя туштагы "земли Его императорского величества" деген јерлерге келижет эмес пе?.. Бала-Каанга багынарыста Алтай јерис баштап императордыҥ јерлерине кирген эди, а бӱгӱн дезе, республикабыстыҥ 15 проценттеҥ ажыра јерлери адылу, аҥылу корулталу Алтайский биосферный заповедникке, Катунский биосферный заповедникке ле Сайлюгемский национальный паркка кирет. Конституция кубула берзе, бу јерлерди федерал јаҥдар федерал јерлер эдетенис деп блаашса, канайдарыс?.. Ӧскӧ талаларды кӧрзӧбис, олордыҥ кезиги мындый блааштарга белетенип турганы јарталат. Темдектезе, кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде Иркутский областьтыҥ удурум губернаторы Игорь Кобзев Байкӧлди федерал собственностько кийдирерине удурлашкан оперативный јуун јууп, сурак аайынча шӱӱжӱде "Серьезные опасения вызывают поправки в Конституцию о передаче озера Байкал в федеральную собственность. Считаю абсолютно некорректным выносить вопрос на общероссийское голосование. Голоса жителей региона могут быть потеряны. Вопрос о территориальной целостности региона должен решаться непосредственно в самом регионе. Предложение президента по поправкам в Конституцию направлено на развитие государственности, а те инициативы, которые мы слышим, они в целом нарушают этот принцип" деп јартын айткан...

С.Танытпасов

АЛТАЙ УУЛДАРГА

Алтай уулдар! Омок болыгар
Аракыдаҥ эмес, ару санаадаҥ.
Албаты адын бийик тудугар
Агару jӱректиҥ ӧчпӧс одынаҥ!

Келер ӧй слердиҥ колоордо эмей,
Кемдер болорыс – слердеҥ камаанду!
Очокто одыс jаркынду кӱйгей,
Онызы база слердеҥ быйанду...

Чуркурап ӧскӧн jаш ӱйени
Чуктай jууп слер башкарбай.
Тӧрӧлис дегени ол не эди?
Тӧзинеҥ ала слер jартабай.

Элдер ортодо элекке тӱшпей,
Эрjине таштый jаркынду кӱйӱгер.
Калыктар ортодо калганчы jӱрбей,
Калапту элдиҥ адын кӧдӱргер.

Тӧп болугар, jе тӧгӱнди билигер.
Тӧрӧлис блаажып кем ле келер!
Алтай кӱӱнис ачык болзо,
Албын-jилбинге бӧктӧп ийигер.

Jаан jӱрӱмниҥ теҥизине киреле,
Jаҥыстаҥ барзабыс, чӧҥӱп каларыс.
Jаан салдыҥ агаштары чылап,
Jаба таҥылзас, эжинип чыгарыс.

Эне-jеристи эрjинедий кичееп,
Элистиҥ кӱӱнин бирлик тудугар.
Озодо тӧзӧлгӧн ойгор jуртыстыҥ
Одын ӧчӱрбей, кӧҥжидип jуртагар.

Ӧчӧш болбогор, ӧмӧлӧжип jӱригер,
Ӧзӧр салымыс jаҥыс ла мында.
Jаҥыс аданыҥ уулдарындый болыгар –
Jаркынду салымыс jаҥыс ла анда!

Телекей эбирип, тенип барбагар,
Тӧрӧлдӧҥ артык тӧрӧл табылбас.
Jоонорды jамандап, jожып баспагар,
Jолдордо слерди кем де мактабас.

Алтай уулдар! Ак-jарыкта
Ару кӱӱнисти бийик тудугар!
Ийиндеригерди бириге тудуп,
Ичкери барар jӱрӱмди санангар.

Аржан Адаров

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (3 голосов)