Ӧткӧн Какай (2019) јылдыҥ јаан ла учурлу деген солундарын алзабыс, телекейде эҥ ле тал-табыштузы Американыҥ Бириктирилген Штаттарыныҥ президенти Дональд Трампка импичмент јарлаганы болуп јат. Эҥ демократический ороонныҥ эҥ јаан јамылузын иштеҥ чыгарар шылтак оныҥ ла Украинаныҥ президенти Владимир Зеленский ортодо телефонло ӧткӧн эрмек-куучында г-н Трамп коллегазына келер талдаштарда демократтардаҥ ого оппонент болгодый Джо Байденниҥ уулы Хантерге коррупционный керек ачары јанынаҥ шӱӱлте айтканы болот. Ороонныҥ конгрессиниҥ алтыгы (чыгартылу) палатазы Д.Трампты "злоупотребление властью" ла "препятствование расследованию Конгресса" деген эки статьяла бурулаары аайынча сурак тургузарда, конгрессмендердиҥ 230-ы "за", 197-и "против" деп ӱндерин бергендер. Эмди сурак ороонныҥ конгрессиниҥ ӱстиги палатазында (Сенатта) кӧрӱлер.

Алтыгы палата президентти бурулаарга ченешсе, ӱстиги палата присяжный јаргычылар чылап, оныҥ бурузын эмезе буру јогын јартап, ого турар јӧп јарадар: бурулу болзо, ижинеҥ барар, буру јок болзо, ижинде артар. Сенат президентке импичмент эдерге, сенаторлордыҥ ӱч ӱлӱзиниҥ экӱзиниҥ ӱндери (67-неҥ ас эмес ӱндер) керек. США-ныҥ тӱӱкизинде мындый импичменттер ӱч катап болгон: 1868 јылда 17-чи президент Эндрю Джонсон коруланар министрди ижинеҥ јастыралу чыгарган учун импичменттеҥ 1 ӱнле аргаданган, 1974 јылда 37-чи президент Ричард Никсон оппонент партияныҥ предвыборный штабына подслушивающий устройство тургусканы учун импичменттеҥ аргаданып болбозын билип, отставкага бойыныҥ кӱӱниле барган, 1998 јылда 42-чи президент Билл Клинтон "лжесвидетельство" учун импичменттеҥ 55 ӱнле, "воспрепятсвование правосудию" учун импичменттеҥ 50 ӱнле аргаданган. Бӱгӱнги Сенат бӱгӱнги президент кирип турган республикан партияныҥ колында учун ӱстиги палата импичментти јаратпас болор. Је, кандый да болотон болзо, импичмент јарлаганы Д.Трампка јаан согулта болоры јарт. Оныҥ учун келер талдаштарда оны кыйалтазы јогынаҥ јеҥӱ алар деп, бӱгӱн кем де белгелеп болбос... 

2019 јылда Украинада президенттиҥ талдаштары ӧткӧни Россияга јаан учурлу солун болды. Јетинчи ээчий президентский талдаштардыҥ алдында болгон талдаштардаҥ башказы бу талдаштарга туружарга текши тооло 44 кандидат регистрация ӧткӧни болды. Талдаштар тушта булардыҥ бежӱзи кандидатураларын уштыырда, талдаштардыҥ бюллетеньине 39 кандидаттыҥ ады-јолдоры кийдирилген. Тулаан айдыҥ 31-чи кӱнинде ӧткӧн баштапкы турда, баштапкы ла экинчи јерлерди артист Владимир Зеленский (5 миллион 714 муҥ 34 ӱн эмезе 30,24 процент) ле президент болгон Петр Порошенко (3 миллион 14 муҥ 611 ӱн эмезе 15,95 процент) алгандар. А кандык айдыҥ 14-чи кӱнинде экинчи турда В.Зеленский (13 миллион 541 муҥ 528 ӱн эмезе 73,22 процент) ле президент болгон Петр Порошенко (4 миллион 522 муҥ 450 ӱн эмезе 24,45 процент) алгандар. Явка баштапкы турда – 62,85 процент, экинчи турда – 61,37 процент болгон. Мындый талдаштар элдеҥ ле озо Украина јаҥды солыырында ла талдаштар ӧткӱреринде демократический ороон болгонын керелейт. Экинчизинде, ӱнбереечилерде президентти јайым ээжиле, демократиялык эп-сӱмеле тудатан тап болзо, ӱнбереечилер бойыныҥ табын чыҥдый тузаланарында јазым јок болгоны јарталды. Темдектезе, Украинада болгон талдаштарды алзабыс, Россияныҥ телеканалдары талдаштар алдында талдаштарга 44 кандидат регистрация ӧткӧнине не аайлу каткырыштылар, а јаҥы президент тудуларда, В.Зеленскийди шоумен, артист, политикада ченемел јок деген шоодылган база тыҥ угулды. Эмди 8 айдыҥ бажында кӧрзӧбис, Украинаныҥ јаҥы президенти талдама башчы болгоны јарталды. Темдектезе, јаҥар айдыҥ 9-чы кӱнинде ол 2015 јылдыҥ кочкор айынаҥ бери јуулышпаган Украинаныҥ, Россияныҥ, Германияныҥ ла Францияныҥ президенттерин Парижке јууп, Донбасстагы гибридный јуу-согушты токтодорына ууламјый а) јылдыҥ учына јетире Донбасста јуу-согушты токтодорын турумкай ла толо јеткилдеери ле олјого киргендерди "бастыразын бастыразына" деген ээжиле јайымдаары; б) 2020 јылдыҥ тулаан айына јетире Золотое, Петровское, Луганская јурттардаҥ черӱлерди ырадып, јайымдалган јерлерди миналардаҥ арчыыры; в) Донбасстыҥ аҥылу чыдузын јарлаган јасакты узадары ла бу јасак аайынча Украинаныҥ Конституциязына кубулталар кийдирери; г) "Штайнмайердиҥ формулазын" украин јасактарга келиштирери; д) тӧрт айдаҥ "нормандский форматтыҥ" јаҥы туштажузын ӧткӱрери; е) Донбасста јербойыныҥ талдаштарын ӧткӱрери ле россйско-украинский кыйуны Украинага табыштырары аайынча сурактарды ээчий туштажуда шӱӱжери керегинде јӧптӧр јараткан. В.Зеленскийдиҥ база бир јаан јеҥӱзи деп Украинага да, Россияга да јарамыкту газовый јӧптӧжӱ тургусканын айдарга јараар. Бу јӧптӧжӱ аайынча, баштапкызында, Россия Стогольмдагы јаргыныҥ јӧбин бӱдӱрип, Украинага 2,9 миллиард доллар акча тӧлӧгӧн, экинчизинде, эки ороон Россияныҥ газын Европа јаар ӧткӱреринде мынаҥ ары бой-бойлорына претензия јок иштеер ле Украина ажыра 2020 јылда 60 миллиард кубометр, а 2021-2024 јылдарда 40 миллиард кубометрдеҥ газ ӧткӱрер болгон.
Россия Федерациязын алзабыс, 2019 јылда телекейдиҥ орооныска кӧрӱми солунбады: 2014 јылда Крым учун салынган экономикалык санкциялар јылдаҥ јылга элбеп, быјыл "Северный поток - 2" деп кеп алынды. Россияныҥ эл тӧлӱзине, банковский ле энергетический секторлорына ууламјылаган санкциялар орооныстыҥ экономиказына тыҥ согулта болор аргалузын акча-манаттыҥ министри Антон Силуановтыҥ "Санкциялар тузаланылза, јаҥы эл тӧлӱлер алары ла эски эл тӧлӱлерди айландырары кӱч боло берер, беш эл банктардыҥ иштери тутакталар, <...>, бисте учы- учында бюджеттиҥ арткан-калганы бар, бир јыл бис чыдажып ийерис. Ээчий јылдарды кӧрӧрис, бисте толып калган кӧмзӧлӧрис бар" деп айтканы керелейт.
Россияга эдилген экинчи јаан "санкция" Телекейлик антидопинговый агентствоноҥ (WADA) болды. Олор Россияныҥ 145 спортчызы (66 легкоатлет, 41 тяжелоатлет, бир кӱрешчи, бир кайыкчы, эки тхэквондист ле эки биатлонист) антидопинговый ээжилерди бускан деген серемјизин угузып, мынаҥ ары а) Российский антидопинговый агентствоныҥ (РУСАДА) чыдузы токтодылып јатканын; б) Россияда телекейлик учурлу јаан маргаандар ӧткӱрилбезин; в) Россияныҥ спортчылары Олимпиадаларда ла телекейлик чемпионаттарда орооныныҥ атрибутиказын, маанызын ла мак кожоҥын тузаланбазын; г) Россияныҥ чиновниктери ВАДА-ныҥ кодексине кол салган телекейлик спортивный федерациялардыҥ комитеттеринде иштебезин ле Россияныҥ олимпийский ле параолимпийский комитеттериниҥ башкараачылары спортивный мероприятиелерде турушпазын јетирген. ВАДА-наҥ мындый јаан кезедӱ Россияга экинчи катап болуп јат. 2016 јылда мындый ок скандал болордо, орооныстыҥ президенти Владимир Путин спорттыҥ министри болгон Виталий Мутконы, карын да кӧдӱрип, Российский Федерацияныҥ Башкарузыныҥ председателиниҥ спорт, туризм ле јииттердиҥ политиказы аайынча ордынчызына кӧстӧгӧн эди. Быјыл андый ок айалга тӧзӧлӧрдӧ, Владимир Путин спорттыҥ министри Павел Колобковты Александр Невскийдиҥ ордениле кайралдады...
Текшилей алза, быјыл орооныс кайда ла митингтер ӧткӱрилгени ле талдаштарда протестный ӱнбериштер тыҥ болгоныла аҥыланды. Россияныҥ јаҥдарынаҥ камаан јок Карнегиниҥ Москвадагы тӧс јери ле "Левада-центр" Россияга кандый јаҥыртулар кереги аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрерде, 8 процент кижилер кандый да јаҥырту керек јок, 31 процент кижилер јаан эмес јаҥыртулар керек, 34 процент кижилер јаҥыртуларды политический системаны солыбазынаҥ ӧткӱрер керек, 53 процент кижилер јаҥыртуларды ӧткӱрерге, элдеҥ ле озо политический системаны солыыр керек деп јетиргендер.
Алтай Республиканы алзабыс, Какай (2019) јылдыҥ эҥ учурлу керектери деп, политикада – республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине талдаштар ӧткӧнин ле келер Чычкан (2020) јылда алтай калыктыҥ текши курултай-съезди ӧдӧрин, экономикада – Госдуманыҥ депутады Родион Букачаковтыҥ лоббизин, культурада – алтай бијени телекей кемине кӧдӱрген Айана Шинжина "Кан-Кереде" деп баштапкы алтай этнобалет тургусканын ла баштапкы алтай кинорежиссер Михаил Кулунаков "Чеден" кинолентазы учун XXI Всероссийский Шукшинский кинофестивальда "Лучший игровой короткометражный фильм" ле IV международный "Серебряный Акбузат" кинофестивальдыҥ "За лучший игровой короткометражный фильм" деп сыйлар алганын, спортто – Родион Асканаков ло Степан Кобеновтыҥ јеҥӱлерин темдектеер керек.
Сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ башчызына, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателине ӧткӧн талдаштарды алзабыс, алтай политиктер ле башкараачылар бирлик эмес учун талдаштарга алтай укту кандидат чыкпады. Президенттиҥ администрациязы бу јамыга республикадаҥ Родион Букачаковтыҥ, Максим Кудрявцевтиҥ ле Владимир Полетаевтиҥ кандидатураларын кӧргӧн. Алтай политиктер ле башкараачылар бир санаалу, бирлик кӱӱндӱ болуп, алдынаҥ ӧрӧ бойыныҥ кижизин јӧмӧгӧн болзо, Кремль талдаштарга алтай кандидатты тургузып ийгедий болгон. Бу суракта јаан талдаштарга јаан акчалар керегин база айтпас арга јок. 2014 јылдыҥ мындый ок талдаштарына Вечеслав Кыдатов јаан акчаларын салган болзо, 2019 јылда ондый спонсор табылбады. Талдаштар баштала берерде, сакыбаган јанынаҥ Леонид Ефимовтыҥ кандидатуразы чыгып келгени алтай политиктерди ле башкараачыларды база бириктирип болбоды. Олордыҥ кӧп сабазыныҥ санаазында талдаштарга бир кандидат чыгарып тартыжары эмес, а ӧткӧдий кандидаттыҥ алдына отура тӱжӱп, јада берип, бойлорына эмезе бала-барказына јамы сураары болгон. Турултазында республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине Москва ийген кандидат Олег Хорохордин ӧткӧн. Бу кижи мынаҥ ары кандый политика апарарын эмди тургуза айдарга кӱч, је ол ич политика аайынча ордынчызына Алексей Тюхтеневти алганы республикага да, алтайларга да коомой болбос деген ижемји берет. А.Тюхтенев талдама политик ле башкараачы болгонын Александр Бердников то билген эмей, оныҥ да учун ол оны эки катап ордынызына, баштап, экономика аайынча ордынчыга, экинчизинде, социальный сурактарла иштеер ордынчыга алган болгон... Је, алтай ла политиктер, башкараачылар А.Тюхтеневке иштеерге бербедилер, коп-сап јуугылап, компроматтар јурагылап, оны иштеҥ эки катап чыгарттыртып ийдилер.
Алтай калыктыҥ текши курултайын (съездин) ӧткӱрери јанынаҥ айдар болзо, республикан јондык кыймыгу "Алтай Курултай" кӱчӱрген айдыҥ 22-чи кӱнинде ээчий Тӧс Тӧргӧӧзин ӧткӱрип, келер Чычкан (2020) јылдыҥ чаган айыныҥ амыраар кӱндериниҥ бирӱзинде Улалуда бир кӱнге алтай калыктыҥ текши курултайын (съездин) јуурын јӧптӧгӧн. Тӧс Тӧргӧӧниҥ мындый јӧби келер јылда бис, алтайлар, бир Курултайлу, бир Эл Башчылу болорыс деген ижемји берет. Сегис јылга бисте бир биригӱ ле бир башчы болбогон эди. 2011 јылдыҥ тулаан айыныҥ 30-чы кӱнинде "чрезвычайный" курултайда Эл Башчыга Эжер Татин тудулган, кандык айыныҥ 16-чы кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Урмат Князев тудулган, 2012 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 31-чи кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Бронтой Бедюров тудулган, кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде база бир курултай ӧткӱрилип, Эл Башчыга Василий Кудирмеков тудулган, 2015 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 28-29 кӱндеринде калганчы курултай ӧткӱрилген ле Эл Башчыга Мерген Теркин тудулган болгон.
Кӱчӱрген айдыҥ 10-чы кӱнинде Тӱштӱк Кореяныҥ Чхончжу туразында (городында) јуучыл самболо телекейлик чемпионат ӧдӱп, Алтай Республикага јаан мак экелди: 52 ле 86 килограмм бескелерде Родион Асканаков (Улаган аймактыҥ Саратан јуртында чыккан-ӧскӧн, грек-рим кӱрешле јииттер ортодо Россияныҥ эки катап чемпионы, јуучыл самболо Россияныҥ ӱч катап, телекейдиҥ эки катап чемпионы) ло Степан Кобенов (Улаган аймактыҥ Балыкчы јуртында чыккан-ӧскӧн, тургуза ӧйдӧ Новосибирскте тазыктырынат, јуучыл самболо Россияныҥ ла телекейдиҥ чемпионы) баштапкы јерлер алып, алтын медальдарла кайралдаткандар. Самбо кӱрешти алза, 2018 јылда МОК (Международный олимпийский комитет) самбоны спорттыҥ бӱдӱми деп адап, удурум чыду берген. Эмди бу кӱрешти сӱӱчилер самбоныҥ спорттыҥ олимпийский бӱдӱми деп чыду аларын сакыйдылар. 1973 јылда Тегеранда самболо баштапкы телекейлик чемпионат болордо, ондо 11 ле ороонныҥ кӱрешчилери турушкан болзо, 2019 јылда Сочиде ӧткӧн калганчы чемпионатта 90 ороонныҥ спортчылары турушкандар. Јуук ӧйлӧрдӧ самбо Олимпийский ойындарга кийдирилзе, алтай спортчыларга Олимпиадаларда туружар јаан аргалар ачылар эди.
Бијениҥ ле кожоҥныҥ "Алтам" театрыныҥ башкараачызы Айана Шинжина тургускан баштапкы этнобалет "Кан-Кереде" јаҥар айда баштап Горно-Алтайскта, оноҥ Барнаулда кӧргӱзилген. Алтай культурада бу кандый јаан алтам болгонын улус эмди тургуза оҥдогылабай турган ошкош. Оныҥ учун јуук ӧйлӧрдӧ алтай балет керегинде толо јетирӱлер болор деп иженетен турус. 2019 јылда Горно-Алтайскта "Эпическое наследие народов Евразии в сценическом воплощении" деп адалган телекейлик театроведческий форум ӧткӱрилгени база јаан учурлу керек болды. Текши тооло муҥнаҥ ажыра кижи турушкан јаан јуулышта Азербайджанныҥ, Казахстанныҥ, Чехияныҥ, Башкирияныҥ, Калмыкияныҥ, Татарстанныҥ, Тываныҥ, Якутияныҥ ла Хакасияныҥ театр санадыныҥ ады јарлу ишчилери ле эксперттери турушкандар. Форумныҥ пленар јуунында "Эпическое наследие алтайского народа: прошлое, настоящее и перспективы развития" докладты Алтаистика институттыҥ старший научный сотрудниги Аркадий Конунов, "Сценическое воплощение алтайского героического эпоса" докладты Союз театральных деятелейдиҥ республикан бӧлӱгиниҥ председатели Светлана Тарбанакова эткендер.
Государственный Думаныҥ председатели Вячеслав Володин алтыгы палатада Россия Федерациязыныҥ экономиказы эҥ уйан 10 талазына адылу јӧмӧлтӧ-болуш эдер сурак шӱӱжилерде, "человек, который живет на Алтае, не должен чувствовать себя хуже, чем тот, кто живет в Московской области" деп айткан. Јаан политик ле башкараачы нениҥ учун мынайда айтканын шиҥдезебис, бистиҥ депутат Родион Букачаков Алтай Республиканы лоббировать эдеринде тыҥ туружып турганы јарталды. Ол Госдуманыҥ аграрный политика аайынча комитединде иштеп, республикага канча ла кире кӧп акчалар келери учун карам-кайрал јогынаҥ туружып турган эмтир. "Единая Россия" партияныҥ фракциязында оныҥ талдама лоббист болгонын база аҥылап, Р.Букачаковты "Комплексное развитие сельских территорий" деп адалган госпрограмманыҥ республикан кураторы эдип кӧстӧгӧн. Госдуманыҥ депутады Алтайыска ондор, јӱстер миллион акчалар экелип турган болзо, "Алтайдыҥ Чолмоны" газеттиҥ корреспонденти Эмина Кудачина Владимир Путинниҥ јыл сайын ӧткӱрип турган пресс-конференциязында туружып, орооныстыҥ президентинеҥ Горно-Алтайсктагы 7-чи таҥмалу алтай школ кыйалтазы јогынаҥ тудулары керегинде бӱдӱмји алды. Мында президенттиҥ молјонгоныныҥ ӱстине алтай тил керегинде айдынганы сӱреен јаан учурлу болды. Ол бойыныҥ каруузында, куучынында тӧрӧл тилис керегинде "алтайский язык относится к древнейшим тюркским языкам, это, по сути, база всех остальных тюркских языков" деп айткан.
Јаҥар айдыҥ 18-чи кӱнинде эзен јӱрген болзо, 70 јажы толотон Алексей Ялбаковтыҥ эземине учурлалган эҥирде оныла кожо иштеген најы-нӧкӧрлӧри, кӧрӱш-таныштары јаан политикти ле башкараачыны эзедип, ол алтай калыктыҥ чындык уулы ла чыҥдый башчызы болгонын аҥылап темдектедилер. Мындый бааны ого анчада ла орус ла казах укту башкараачылар бергендери јозокту болды. Чындап та, А.Ялбаков Горно-Алтайский автоном область Алтай Республикага кӧчӱрилип турарда, јеристиҥ эҥ тоомјылу политиктериниҥ, башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон.

С.Танытпасов

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 0.00 (0 голосов)