Кӱндӱлӱ кычыраачылар! Калыгыстыҥ «јаанныҥ сӧзин јанчыкка сал» деп укаа сӧзиле башкарынып, бис слерди алтай эдиҥ «кӧзи чокту, кӧкси ойлу» деген эрлериниҥ бирӱзи, јайалталу бичиичи ле ойгор шӱӱлтечи Б. Я. Бедюровло ӧткӱрген интервьюла таныштырар деп шӱӱдис. Тӧмӧнги јолдыктарда Бронтой Янговичтиҥ кажы ла алтай кижиге баштанган ару кӱӱни ле ак санаазы. Чынын айтса, бичимел «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте кепке базарына белетелген болгон. Је бир канча шылтактардаҥ улам тӧрӧл газедистиҥ баш редакторы јаза мойноп ийерде, бис карууны бойыска алынып, чындык сӧстӧрди слерге јетиредис.

 

Алтай калык бӱткенинеҥ ала алтай кижи jанында jӱргендерине, анчада ла jаандарына ла jайалталарлуларына jаантайын бӱдетени, иженетени, олордыҥ сӧзин угатаны элбеде jарлу... Газедистиҥ бӱгӱнги айылчызын, Бронтой Бедюровты, Арасейде элбеде jарлу кижини, Алтайыс та ичинде билбезис jок, jе, экинчи jанынаҥ, оныҥ айтканы, сургатканы нениҥ учун бир кулактаҥ киреле, экинчи кулактаҥ чыга берет?.. Темдектезе, ол 25-30 jыл кайра «ич бойыста ийде jок, тыш јанынаҥ болуш jок», «биске бистиҥ jаҥ керек», «биске бистиҥ башчы керек» деп jарттаҥ jарт укаалап, ууламjылап берген эди...

— Бронтой Янгович, jаан изӱ айдыҥ 3-чи кӱнинде республикан чыду алынганыстаҥ бери туй ла 28 jыл толор. Сураарга турганым, ич бойыста ийде jок тужыста тыш jаныстаҥ республика «келип», биске сӱреен jаан арга, сӱреен jаан чыдал болды деп, бӱгӱн айдып болорыс па?...

— Бу тыш jанынаҥ эмес, а ӱстибистеҥ тӱшкен улу арга. Бистиҥ тӱӱкибисле колбулу, Ойроттоҥ берилген ӱй-энчибис. Jаанада алза, чын, республикалу болуп, алтай улус бойыс башкарынар тап алганыс, бир jанынаҥ, jарамыкту деп айткадыйыс. Кандый да болзо, камык бала-барка Башкаруга, Эл Курултайга, jаргыларга, ончо окылу органдарга ишке кирип, коштой уктулардаҥ бир де уйан эмес иштегилеп jат. Республиканыҥ тӧс-ӧзӧгинде тун калыктыҥ текши тоозы ӱчинчи ӱлӱге jеде бергени база билдирлӱ темдек... Jе, экинчи jанынаҥ, бистиҥ кара албаты, тегин jон алдынаҥ бойы кармактанып, чек ле болбой барарда, албатыныҥ jадынына аjару jок болордо, канайтсын, Ыраак Кӱнчыгыштӧӧн, Тӱндїктӧӧн, Москва ла ӧскӧ дӧ jаан городтордӧӧн ишке болуп, jӱре бергилейт... Коомойлоры эмес, талдамалары баргылайт, а олордыҥ ордына туура jерлердеҥ бистеҥ уйан, кеми jабыс ишчилер болуп, туш улус келгилейт... Бисте республика jаҥыс, экинчизи jок. Андый болордо, бис олорго ордыбысты, jамыбысты беленинче, тегине не берип турганыбыс, бисте артык jерлер бар чылап?..

— Мындый болгоныныҥ шылтагы неде?

— Jаҥда тургандарыс, jамыда отургандарыс кемдӱ, jӱдек, кортык, jобош учун, текши калык оноҥ ӧрӧ ӧзӱм, оноҥ jакшы jадын алып болбой отурганы ол. Бис ӱстинеҥ берилген таптарысты jетире тузаланбай турганыс ол. «Бу 28-30 jылга республикан jамыдагы башчылар нени эткиледи» деп сурак туруссабыс, эҥ ле чындык каруу «jамы-ширее блаашкылады» дегени болор. Мынайда болуп турганыныҥ тӧс шылтагы республикабыста аай ла баш jок болгоны. Республиканыҥ башчызы ла Башкаруныҥ председатели деген эки башка учурлу jамыны тереҥ шӱӱбей турган кижилер Конституциябыста jаҥыс эдип бириктирип койгоны. Jаҥыс ла jаҥда тургандарыс, jамыда отургандарыс эмес, а тургузып, тудуп алган jаҥыс кемдӱ болуп калган. Республиканыҥ башчызы башка, аҥылу тӧс jамы болор учурлу. Ол jӱк Башкарудагы аппараттыҥ ижин башкарар эмес, а Эл Курултайдыҥ да ижине аай, ууламjы берип, республиказын, байагы билезин башкарган укаалу ада чылап, башкарар учурлу! Ада кижиге бастыра балдары кару эмей, бир балазына карузыыр, бир балазына карузыбас ада болбой jат... Айдарда, республиканыҥ башчызы элдеҥ ле озо республиканыҥ тургун эл-jоныныҥ эки jаан угын — алтайларды ла орустарды аҥылабай, бириктирип, экилезин теҥ тартар учурлу. Булар ортодо эп-jӧп болорын, бирлик биледий болорын ол jӱк ле республикада эмес, а Москва да кеминде чын ла чындык jеткилдеер учурлу. Экинчизинде, jаҥыс ла республиканы кӧдӱрер эмес, Россияны кӧдӱрижер иштерде кӧрӱмjилӱ туружар учурлу. А Башкаруныҥ председатели дезе, озогы облисполкомныҥ jааны чылап, экономикала, рынокло, мал-ашла иштезин, текши jонныҥ, улустыҥ иштеп, jӧӧп алганын кирелтелӱ, астамду эттире таркадып, садып ийерин jеткилдезин.

— Ӧрӧги центр республиканыҥ бажына тууразынаҥ туш кижи экелип тургузып jатканын канайда кӧрӧдигер?

— Чек jарабас эмей. Jаҥыс ла бисте ондый эмес ол. Калганчы эки- ӱч jылды алзабыс, президентиниҥ администрациязыныҥ аппарады ич политиканы jастыра апарып jатканы ончо ороондо кӧскӧ илинет. Кандый да jокко jуук улус jууп, кандый да «губернаторский школ» ачкылап, кандый да ӱредӱ, таскаду бергилеп, уч-турултазында ӱч сакыбаган региондӧӧн башчы эдип аткаргылайт... Кадрларга тӧзӧӧндї иш ӧткӱрилердиҥ ордына куру-калас мууканыш болот... Бу ла Сибирде jаныстагы Алтай край, Новосибир, Ом, Кемеров областьтарды алыгар, Россия ичинде башкы-озочылдар дегедий региондор, бирӱлери — jурт ээлемиле, экинчилери — темир-терсиле, таш кӧмӱриле. Былтырдаҥ бери буларды тууразынаҥ тургузылган їч-кӧрбӧгӧн кижилер башкаргылайт.

Jаҥы башчылар jербойыла чек колбу jок болгоныныҥ ӱстине jурт ээлемди де, таш кӧмӱрди де шык таныбас... Олордыҥ ады-jолы да, сӱр-кебери де кӧскӧ-кулакка илинбес, ӧчӧмик дейтен кижилер... Бисте де бу ла jалканчык кылыгысла ондый ла болуп калардаҥ айабас... Оныҥ учун jазап сананып, мык шӱӱр керек. Бис бӱткӱл республика, чоҥ тургун jон, бистер учун республика бар. Оныҥ учун айабай-чочыбай, jалынбай-jалтанбай, президент бу кижини биске ийгени 100 процентке бӱдӱретен jакару, jакылта деп бодобос керек. Бисти талдаштар сакып jат, президент бу кижини элдеҥ ле озо талдаштарга турушсын ла талдаштарды jеҥип алзын деп ийген... Оныҥ учун талдаары-талдабазы бистеҥ, акту бойыбыстаҥ камаанду туру, ага-карындаштарым, эjе-сыйындарым, таай-jеендерим, тӧрӧгӧн-туугандарым! Бисте Россия Федерациязыныҥ Конституциязыла берилген граждандар, калык, республика болгон ады-чуубыс, ӱн беретен, талдамазын талдап алатан арга-табыс бар. Биске эмди бойысты аайлу албаты, укаалу улус деп угузар, кӧргӱзер ӧйибис келген. «Улус» деген сӧстиҥ чын учуры XIX чакта солунып, башкаланып калган, jе ол келер ӧйдиҥ куучыны болзын...

Кожулта сӧс:
Бӱгӱн јанында jӱргендерине, анчада ла jаандарына ла jайалталарлуларына бӱтпейтени јаҥыс ла бистиҥ, алтайлардыҥ, тӱбегис эмес... Телекейдиҥ бир миллиардка јуук кижилери Кудай деп бодоп турган Иисус бойыныҥ ӧйинде «не бывает пророков без чести, разве только в Отечестве своем и в доме своем» деп айтканын Библия да јетирет. «Бичиктердиє бичигинде» бичилгенин Арасей ичинде «нет талантов в своем Отечестве» деп келиштиргилеген эди.

Бис, алтайлар, Бронтой Янговичтиҥ айтканын бир кулактаҥ кийдиреле, экинчи кулактаҥ чыгарып турган болзобыс, ӧскӧ калыктар, албаты оныҥ айтканын тооп, бойын кӧдӱрип јӱргендери оныҥ Россияда ла ӧскӧ дӧ ороондордогы јондык иштери, нерелери ле кайралдары керелейт эмес пе: Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ сопредседатели, Орус сӧстиҥ Академиязыныҥ чыдулу турчызы, Телекейлик славян академияныҥ член-корреспондентти, Прохоровское Поле ле Юсуф Баласагунскийдиє, Н.М. Карамзинниє, Байдылда Сарногоевтиҥ адыла адалган телекейлик премиялардыҥ лауреады, Кыргызстанныҥ «Достук» ордениниє кавалери...

 

(Эрмек-куучынды Семен Танытпасов ӧткӱрген)

Фотоjурук Интернеттеҥ алынган

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 2.61 (9 голосов)